Υπάρχει σαφής διαφορά, αν και οι δύο έννοιες συνδέονται πολύ στενά στη σύγχρονη παιδαγωγική και ειδικά στη μεθοδολογία STEM. Έχουμε αναφέρει σε αρκετά άρθρα μας τις δύο αυτές έννοιες.
Αναστοχασμός
Ο αναστοχασμός
(reflection) είναι η διαδικασία κατά την οποία ο μαθητής επιστρέφει
νοητικά σε αυτό που έκανε, εξετάζει την εμπειρία του και προσπαθεί να
καταλάβει:
- Τι έκανα;
- Τι συνέβη;
- Τι πήγε καλά;
- Τι δεν πήγε καλά;
- Γιατί δεν λειτούργησε;
- Τι
θα μπορούσα να κάνω διαφορετικά;
Στο STEM,
για παράδειγμα, μια ομάδα κατασκευάζει μια γέφυρα που καταρρέει.
Ο
αναστοχασμός είναι όταν οι μαθητές συζητούν:
«Η γέφυρα
έπεσε επειδή το κεντρικό τμήμα δεν είχε αρκετή στήριξη. Την επόμενη φορά θα
αλλάξουμε τη δομή.»
Δηλαδή, ο
αναστοχασμός εστιάζει κυρίως στην εμπειρία και στη δράση που προηγήθηκε.
Μεταγνώση
Η μεταγνώση
(metacognition) είναι ένα επίπεδο βαθύτερο. Είναι η επίγνωση του τρόπου
με τον οποίο σκέφτομαι και μαθαίνω και η ικανότητα να ρυθμίζω αυτή τη
διαδικασία.
Ο μαθητής
δεν εξετάζει μόνο τι έκανε, αλλά πώς σκέφτηκε, πώς έμαθε και πώς πήρε
τις αποφάσεις του.
Ερωτήματα
μεταγνώσης είναι:
- Πώς σκέφτηκα για να λύσω το πρόβλημα;
- Γιατί επέλεξα αυτή τη στρατηγική;
- Πώς κατάλαβα ότι η στρατηγική μου δεν λειτουργούσε;
- Τι γνωρίζω και τι δεν γνωρίζω;
- Πώς μπορώ να ελέγξω αν η λύση μου είναι σωστή;
- Ποια στρατηγική θα χρησιμοποιήσω την επόμενη φορά;
Στο ίδιο
παράδειγμα:
«Στην αρχή
θεωρούσα ότι η γέφυρα θα γίνει πιο ανθεκτική αν προσθέσουμε περισσότερο υλικό.
Κατάλαβα όμως μέσα από τις δοκιμές ότι το πρόβλημα ήταν ο τρόπος κατανομής των
φορτίων. Άρα, όταν αντιμετωπίσω παρόμοιο πρόβλημα, πρώτα θα αναλύσω τις
δυνάμεις και μετά θα αποφασίσω πώς θα σχεδιάσω την κατασκευή.»
Εδώ ο
μαθητής σκέφτεται για τη δική του σκέψη.
Η βασική
διαφορά με μία φράση
Αναστοχασμός:
«Τι έκανα και τι έμαθα από αυτό;»
Μεταγνώση:
«Πώς σκέφτηκα, πώς έμαθα και πώς
μπορώ να ελέγξω και να βελτιώσω τον τρόπο που μαθαίνω;»
Και υπάρχει
μια σημαντική σχέση:
Δράση →
Αναστοχασμός → Μεταγνωτική επίγνωση → Ρύθμιση της επόμενης δράσης
Στην πράξη,
βέβαια, τα όρια δεν είναι απόλυτα. Ένας αναστοχαστικός διάλογος μπορεί
να οδηγήσει σε μεταγνωτική ανάπτυξη, ενώ η μεταγνώση συχνά εκδηλώνεται μέσα από
διαδικασίες αναστοχασμού.
Στο STEM ειδικά
Ο αναστοχασμός
μπορεί να εκληφθεί ως παιδαγωγική διαδικασία ανασκόπησης της εμπειρίας και
της λύσης, ενώ η μεταγνώση ως ικανότητα του μαθητή να αναγνωρίζει, να
παρακολουθεί και να ρυθμίζει τις δικές του γνωστικές στρατηγικές.
Αυτό μάλιστα ταιριάζει εξαιρετικά με το Engineering Design Process: ο μαθητής σχεδιάζει → κατασκευάζει → δοκιμάζει → εντοπίζει αποτυχίες → αναστοχάζεται → αλλάζει στρατηγική → επανασχεδιάζει. Εκεί ο αναστοχασμός μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα προς τη μεταγνώση.